گواستنەوەی گەرمی

  • بابەتەکان
  •  
  • Zhanyar
هەر ماددەیەک کە لە ئەتۆم و مۆلیکول پێکهاتبێت توانای گواستنەوەی گەرمی هەیە. ئەتۆمەکان لە هەر کاتێکدا لە جۆری جوڵەی جیاوازدان. جوڵەی مۆلیکول و ئەتۆمەکان بەرپرسە لە گەرمی یان وزەی گەرمی و هەموو ماددەیەک ئەم وزە گەرمیەی هەیە. تا جوڵەی مۆلیکولەکان زیاتر بێت، وزەی گەرمی زیاتر دەبێت. بەڵام باسکردن لە گواستنەوەی گەرمی، ئەوە هیچ نییە جگە لە پرۆسەی گواستنەوەی گەرمی لە تەنێکی پلەی گەرمی بەرزەوە بۆ

ناوەرۆک

  1. گواستنەوەی گەرمی چییە؟
  2. گەرمی چۆن دەگوازرێتەوە؟
  3. گواستنەوە چییە ؟
  4. هاوکێشەی گواستنەوە
  5. نموونەی گواستنەوە
  6. کۆنڤێشن چییە؟
  7. هاوکێشەی کۆنڤێشن
  8. نموونەی کۆنڤێشن
  9. تیشکدانەوە چییە ؟
  10. هاوکێشەی تیشکدانەوە
  11. نموونەی تیشکدانەوە
  12. یەکەی گواستنەوەی گەرمی
  13. پرسیارە زۆرەکان – پرسیارە بەردەوامەکان

گواستنەوەی گەرمی چییە؟

بەپێی سیستەمی گەرمیداینامیک، گواستنەوەی گەرمی بەم شێوەیە پێناسە دەکرێت

“جووڵەی گەرمی بەسەر سنووری سیستەمەکەدا بەهۆی جیاوازی پلەی گەرمی نێوان سیستەمەکە و دەوروبەرەکەی”.

ئەوەی جێگای سەرنجە، دەوترێت جیاوازی پلەی گەرمی ‘پۆتانسێل’ێکە کە دەبێتە هۆی گواستنەوەی گەرمی لە خاڵێکەوە بۆ خاڵێکی تر.

گەرمی چۆن دەگوازرێتەوە؟


گەرما دەتوانێت لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر بە چەند ڕێگایەک بڕوات. شێوازە جیاوازەکانی گواستنەوەی گەرمی بریتین لە:

Conduction ( گواستنەوە )
Convection ( کۆنڤێشن )
Radiation ( تیشکدانەوە )
لەم نێوەندەدا ئەگەر جیاوازی پلەی گەرمی لە نێوان هەردوو سیستەمەکەدا هەبێت، گەرمی ڕێگەیەک بۆ گواستنەوە لە سیستەمی بەرزترەوە بۆ خوارەوە دەدۆزێتەوە.

گواستنەوە چییە؟

گواستنەوە بەم شێوەیە پێناسە دەکرێت

پرۆسەی گواستنەوەی وزە لە تەنۆلکەیەکی ناوەندەکەوە بۆ تەنۆلکەیەکی تر کە تەنۆلکەکان بەرکەوتنی ڕاستەوخۆیان لەگەڵ یەکتردا هەیە.

ناوچەیەک کە وزەی جوڵەیی بەرزترە وزەی گەرمی بەرەو ناوچەی وزەی جوڵەیی خوارەوە دەگوازێتەوە. تەنۆلکەکانی خێرایی بەرز لەگەڵ تەنۆلکەکان بەریەکدەکەون کە بە خێرایی خاو دەجووڵێن، لە ئەنجامدا تەنۆلکەکانی خێرایی خاو وزەی جوڵەیی خۆیان زیاد دەکەن. ئەمە جۆرێکی ئاسایی گواستنەوەی گەرمییە و لە ڕێگەی بەرکەوتنی فیزیکییەوە ڕوودەدات. هەروەها گواستنەوە بە گواستنەوەی گەرمی یان گواستنەوەی گەرمی ناسراوە.

هاوکێشەی گواستنەوە

ڕێژەی گواستنەوە دەتوانرێت بەم هاوکێشەیەی خوارەوە حیسابی بۆ بکرێت:

لەکوێ,

Q بریتییە لە گواستنەوەی گەرمی بۆ هەر یەکەیەکی کات
K بریتییە لە ڕێبەرایەتی گەرمی جەستە
A بریتییە لە ناوچەی گواستنەوەی گەرمی
Thot پلەی گەرمی ناوچەی گەرمە
Tcold پلەی گەرمی ناوچەی ساردە
d ئەستووری جەستەیە
ڕێژەی گواستنەوەی گەرمی نیشان دەدات کە تەنێکی کانزای گەرمی باشتر دەگوازێتەوە کاتێک باس لە گواستنەوە دەکرێت.

تێبینی : لە یاساکە ( . ) واتا جاران ( x )

نموونەی گواستنەوە

ئەمانەی خوارەوە نموونەی گواستنەوەن:

- ئوتوکردنی جل و بەرگ نموونەی گواستنەوەیە کە گەرمی لە ئوتونەوە دەگوازرێتەوە بۆ جلەکان.
- گەرمی لە دەستەکانەوە دەگوازرێتەوە بۆ سەهۆڵبەندان و لە ئەنجامدا کوبەیەکی سەهۆڵین دەتوێتەوە کاتێک بە دەستەکان دەگیرێت.
- گواستنەوەی گەرمی لە ڕێگەی خۆڵەوە لە کەناراوەکاندا. ئەمەش دەتوانرێت لە هاویندا ئەزموون بکرێت. خۆڵ ڕێبەرێکی باشی گەرمییە.

کۆنڤێشن چییە؟

کۆنڤێشن بەم شێوەیە پێناسە دەکرێت

جوڵەی مۆلیکولەکانی شلە لە ناوچەکانی پلەی گەرمی بەرزترەوە بۆ ناوچەکانی پلەی گەرمی نزمتر.

هاوکێشەی کۆنڤێشن 

لەگەڵ بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی شلەکە، قەبارەی شلەکەش دەبێت بە هەمان هۆکار زیاد بکات و ئەم کاریگەرییە بە جێگۆڕکێ ناسراوە. هاوکێشە بۆ حیسابی ڕێژەی گەرمبوونەوە بەم شێوەیەی خوارەوەیە : 

لەکوێ,

Q بریتییە لەو گەرمیەی کە بۆ هەر یەکەیەکی کات دەگوازرێتەوە
hc ڕێژەی گواستنەوەی گەرمی وەرگەڕاوە
A بریتییە لە ناوچەی گواستنەوەی گەرمی
Ts پلەی گەرمی ڕووی زەوییە
Tf پلەی گەرمی شلەیە

تێبینی : لە یاساکە ( . ) واتا جاران ( x )

نموونەی کۆنڤێشن 

نموونەی گەرمبوونەوە بریتین لە:

- کوڵانی ئاو، واتە ئەو مۆلیکولانەی کە چڕترن لە خوارەوە دەجوڵێن لەکاتێکدا ئەو مۆلیکولانەی کە کەمتر چڕن بەرەو سەرەوە دەجوڵێن لە ئەنجامدا جوڵەی بازنەیی مۆلیکولەکان بەجۆرێک ئاو گەرم دەبێت.
- ئاوی گەرمی دەوروبەری هێڵی ئیستوایی بەرەو جەمسەرەکان دەڕوات لە کاتێکدا ئاوی فێنکتر لە جەمسەرەکان بەرەو ئیستوایی دەڕوات.
- سوڕی خوێن لە ئاژەڵە خوێن گەرمەکاندا بە یارمەتی گواستنەوەی خوێن ڕوودەدات، بەمەش پلەی گەرمی لەش ڕێکدەخرێت.

تیشکدانەوە چییە؟

گەرمی تیشکدەر بە جۆرێک یان جۆرێکی تر لە ژیانی ڕۆژانەماندا هەیە. تیشکی گەرمی بە گەرمی تیشکدەر ناودەبرێت. تیشکی گەرمی بەهۆی دەردانی شەپۆلی کارۆموگناتیسیەوە دروست دەبێت. ئەم شەپۆلانە وزەی جەستەی دەرهێنەر دەبەن. تیشکدانەوە لە ڕێگەی بۆشایی یان ناوەندێکی شەفافەوە ڕوودەدات کە دەتوانێت ڕەق بێت یان شل. تیشکی گەرمی دەرئەنجامی جوڵەی هەڕەمەکی مۆلیکولەکانە لە ماددەدا. جوڵەی ئەلکترۆن و پرۆتۆنە بارگاوییەکان بەرپرسە لە دەردانی تیشکی کارۆموگناتیسی. با زیاتر بزانین دەربارەی گواستنەوەی گەرمی تیشک.

گواستنەوەی گەرمی تیشک بە ئامێرێک دەپێورێت کە بە گەرمیکۆپڵ ناسراوە. بۆ پێوانی پلەی گەرمی گەرماو بەکاردێت. لەم ئامێرەدا هەندێک جار، هەڵە لە کاتی پێوانی پلەی گەرمی لە ڕێگەی گواستنەوەی گەرمی تیشکەوە ڕوودەدات.

هاوکێشەی تیشکدانەوە

پلەی گەرمی بەرز دەبێتەوە، درێژی شەپۆل لە سپێکتری تیشکی دەرچوودا کەم دەبێتەوە و تیشکی درێژی شەپۆلی کورتتر دەردەچێت. دەتوانرێت تیشکی گەرمی بە یاسای ستیفان-بۆڵتزمان حیسابی بۆ بکرێت:

لەکوێ,

P هێزی تۆڕی تیشکدانەوە
A بریتییە لە ناوچەی تیشکدانەوە
Tr پلەی گەرمی ڕادیاتۆرەکەیە
Tc پلەی گەرمی دەوروبەرە
e بریتییە لە دەردانی و σ نەگۆڕی ستیفانە (σ = 5.67 × 10-8Wm-2K-4

نموونەی تیشکدانەوە

ئەمانەی خوارەوە نموونەی تیشکدانەوەن:

- تیشکی مایکرۆوەیڤ کە لە فڕندا دەردەچێت نموونەی تیشکدانەوەیە.
- تیشکی سەروو بنەوشەیی کە لە خۆرەوە دێت نموونەی تیشکدانەوەیە.
- دەردانی تەنۆلکەکانی ئەلفا لە کاتی خراپبوونی یۆرانیۆم-٢٣٨ بۆ ناو تۆریۆم-٢٣٤ نموونەی تیشکدانەوەیە.

یەکەی گواستنەوەی گەرمی

Joule - جۆڵ (J) SI system
cal MKS system
KW Rate of transfer of heat

پرسیارە زۆرەکان – پرسیارە بەردەوامەکان

- پ1
شێوازە جیاوازەکانی گواستنەوەی گەرمی چین؟
شێوازە جیاوازەکانی گواستنەوەی گەرمی بریتین لە:

گواستنەوە 
کۆنڤێشن 
تیشکدان

- پ2
نموونەیەک لە تیشکدانەوە بهێنە.
نموونە: تیشکی سەروو بنەوشەیی کە لە خۆرەوە دێت.
تیشکی مایکرۆوەیڤ کە لە فڕندا دەردەچێت.

- پ3
یەکەی SI ی گەرمی چەندە؟
یەکەی گەرمی SI بریتییە لە Joules.

- پ4
تیشکی کارۆموگناتیسی چۆن دەردەچێت؟
تیشکی کارۆموگناتیسی لە ڕێگەی جوڵەی ئەلکترۆن و پرۆتۆنی بارگاویکراوەوە دەردەچێت.

- پ5
جوڵەی مۆلیکولەکان لە شلەکاندا لە ناوچەکانی پلەی گەرمی بەرزترەوە بۆ ناوچەکانی پلەی گەرمی نزمتر کە بە چی ناسراوە؟
بە گەرماوگەرایی ناسراوە.